*Greek text follows
The Supreme Court's judgment in Civil Appeal 31/2017 is one of the most important judgments regarding the government's obligation to effectively investigate and ascertain the fate of the missing persons of the 1974 Turkish invasion. In addition to the particular humanitarian dimension of the case, the judgment redefines the government's obligations under Articles 2 and 3 of the European Convention on Human Rights (ECHR), in light of relevant case law.
The background of the case
The Appellants' claims concerned, inter alia, the alleged breach, on the part of the Republic of Cyprus, of its obligation, under Article 2 of the ECHR, to investigate the circumstances of the disappearance of two of their missing relatives (Loizos and Giorgos Hadjigeorgiou), who disappeared on 15/08/1974, after their abduction by armed Turkish Cypriots in the village of Strongylos. The court of first instance dismissed the action, holding that no violation of a provision of law or failure to perform a duty on the part of the Republic of Cyprus was proven. The Appellants appealed the first instance judgment with Civil Appeal No. 31/2017.
Supreme Court Decision
The Supreme Court, finding that there was a breach of Articles 2 and 3 of the ECHR on the part of the Republic of Cyprus, set aside the first instance judgment, awarding the total amount of €100,000, plus costs, as compensation to the relatives of the two missing persons. The Supreme Court's reasoning is analysed below.
A. Procedural obligation of the State to conduct due diligence
According to the Supreme Court, the conclusion of the first instance court, with reference to the case of the Republic of Cyprus N. Vassos Vassiliou as Administrator of the property of the deceased Christofis V. Ppasias et al. (2015) 1 A.A.D. 1169, that, in the case of the missing relatives of the Appellants, persons under the jurisdiction of the Republic, who were kidnapped on 15/8/1974 and have been missing since then, no procedural obligation was created because their remains have been located so far, is erroneous. In particular, the Supreme Court, with reference to the case law of the ECtHR (see Varnava v. Turkey (Applications nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 and 16073/90), date. 18/9/2009 para. 184), held that the approach of the first instance court weakens the very function of the procedural obligation of Article 2 of the ECHR, which requires a proper and effective investigation to ascertain the circumstances of the death or disappearance of a person, especially when the death or disappearance occurred under suspicious circumstances. Furthermore, the Supreme Court stressed that the conclusion of the first instance court, according to which the creation of the obligation of the state to investigate the circumstances of the disappearance of a specific person presupposes the finding of his body, in essence results in the disappeared being denied the status of a separately protected category of victims, which contradicts the purpose and spirit of Article 2 of the ECHR.
B. Whether the disappearance of the missing persons fell under the control of the Republic of Cyprus
The basis for the dismissal of the claim was the conclusion of the first instance court that the Republic of Cyprus could not be held liable, under Article 2 of the ECHR, as "at the last minute before the disappearance of […] the missing persons, the Republic of Cyprus did not have control or custody of them or their responsibility since the incident of the abduction of the relatives of the missing persons unfolded while war conditions [1]prevailed...". The Supreme Court held that this conclusion of the first instance court was erroneous for the following reasons. First, according to the case law of the ECtHR, the disappearance of a person in suspicious circumstances must be investigated by the State under whose jurisdiction the missing person falls. In the present case, the missing relatives of the Appellants were persons subject to the jurisdiction of the Republic of Cyprus. Second, in the case under consideration, the facts clearly highlight the disappearance/abduction of unarmed Greek Cypriot citizens of the Republic of Cyprus and not military personnel, who were forcibly detached, from other citizens of the Republic of Cyprus, Turkish Cypriots, their fellow villagers, not members of any military faction "who acted in the midst of an unsettled situation, i.e. during the second phase of the Turkish invasion of 1974, and not in the context of the battlefield or military operations as soldiers".
C. The conduct of an investigation by the CMP does not amount to the fulfilment of the obligation under Article 2 of the ECHR
According to the Supreme Court, the differentiation of the facts of the present case from other cases of missing persons dating back to the events of the Turkish invasion of 1974, establishes an increased obligation of the competent authorities to conduct a specialized and intensive investigation, including the search for any criminal responsibilities at the internal level to ensure the effective administration of justice in a state governed by the rule of law. The Supreme Court, considered that the approach of the competent authorities, according to which the present case was dealt with within the same framework as the other cases of missing persons (e.g. preparation of files and limited investigation by the CMP), demonstrates that the proper and effective investigation required by Article 2 of the ECHR was not carried out.
D. Erroneous conclusion of the Court of First Instance regarding Article 3 of the ECHR
The Supreme Court also disagreed with the conclusion of the first instance court that the Republic of Cyprus did not violate Article 3 of the ECHR. In particular, the Supreme Court referred to Article 3 of the ECHR, stating that it imposes not only a negative obligation to refrain from torture but also a positive obligation to take measures to prevent and investigate all forms of inhuman and degrading treatment. According to the Supreme Court, in the case of a person's disappearance, there is inhuman or degrading treatment of his relatives when the state does not respond adequately to their request for information, with the result that they bear the burden of investigating the circumstances of the victim's disappearance (see Varnava and Others n. Turkey (Applications nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 and 16073/90, 18/9/2009 - par. 200). Therefore, the Supreme Court ruled that the authorities of the Republic of Cyprus violated Article 3 of the ECHR on the basis that "The failure of the Government to investigate effectively and within a reasonable time the fate of the missing relatives of the Appellants deprived the latter, for decades, of the possibility of knowing the truth and trapped them in a constant state of anxiety and mental distress".
Conclusion
In light of all the above, the Supreme Court held that the Republic of Cyprus had demonstrated substantial inaction in fulfilling its procedural obligation under Article 2 of the ECHR, and therefore, the required effectiveness of the investigation remained unfulfilled. The judgment establishes three fundamental principles. First, the procedural obligation is automatically triggered by disappearance in suspicious circumstances, regardless of locating the remains. Second, humanitarian action through the CMP is not a substitute for the required criminally oriented investigation, and third, neither political expediency nor practical difficulties constitute a legitimate justification for failing to comply with it.
[1] Article 2 does not allow any exception "except in the case of death as a consequence of lawful acts of war".
Η απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Πολιτική Έφεση 31/2017 αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις, αναφορικά με την υποχρέωση του κράτους για αποτελεσματική διερεύνηση και εξακρίβωση της τύχης των αγνοουμένων της τουρκικής εισβολής του 1974. Πέραν της ιδιαίτερης ανθρωπιστικής διάστασης της υπόθεσης, η απόφαση επαναπροσδιορίζει τις υποχρεώσεις του κράτους που απορρέουν από τα Άρθρα 2 και 3 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), υπό το φως ανάλυσης σχετικής νομολογίας.
Το ιστορικό της υπόθεσης
Οι αξιώσεις των Εφεσειόντων αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την κατ’ ισχυρισμόν παράβαση, από μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας, της υποχρέωσης της, σύμφωνα με το Άρθρο 2 της ΕΣΔΑ, να διερευνήσει τις συνθήκες εξαφάνισης δύο αγνοουμένων συγγενικών τους προσώπων (Λοΐζου και Γιώργου Χατζηγεωργίου), τα οποία εξαφανίσθηκαν στις 15/08/1974, μετά την απαγωγή τους από ένοπλους Τουρκοκύπριους στο χωριό Στρογγυλός. Το πρωτόδικο Δικαστήριο απέρριψε την αγωγή, κρίνοντας ότι δεν αποδείχθηκε παραβίαση διάταξης νόμου ή παράλειψης εκπλήρωσης καθήκοντος εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι Εφεσείοντες εφεσίβαλαν την πρωτόδικη απόφαση με την Έφεση Πολιτική Έφεση Αρ. 31/2017.
Απόφαση Ανωτάτου Δικαστηρίου
Το Ανώτατο Δικαστήριο, διαπιστώνοντας παραβάσεις των Άρθρων 2 και 3 της ΕΣΔΑ εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας, παραμέρισε την πρωτόδικη απόφαση, επιδικάζοντας το συνολικό ποσό των €100.000, πλέον εξόδων, ως αποζημιώσεις προς τα συγγενικά πρόσωπα των δύο αγνοουμένων προσώπων. Το σκεπτικό του Ανωτάτου Δικαστηρίου αναλύεται πιο κάτω.
Α. Διαδικαστική υποχρέωση του κράτους για διενέργεια δέουσας έρευνας
Σύμφωνα με το Ανώτατο Δικαστήριο, η κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου, με επίκληση της υπόθεσης Κυπριακή Δημοκρατία ν. Βάσος Βασιλείου ως Διαχειριστή της περιουσίας του αποβιώσαντος Χριστοφή Β. Ππασιά κ.ά. (2015) 1 Α.Α.Δ. 1169, ότι στην περίπτωση των αγνοούμενων συγγενών των Εφεσειόντων, προσώπων υπαγόμενων στη δικαιοδοσία της Δημοκρατίας, οι οποίοι απήχθησαν στις 15/8/1974 και έκτοτε αγνοούνται, δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί η διαδικαστική υποχρέωση επειδή δεν έχουν, μέχρι στιγμής εντοπιστεί τα λείψανά τους, είναι εσφαλμένη. Ειδικότερα, το Ανώτατο Δικαστήριο, με αναφορά στη νομολογία του ΕΔΑΔ ((βλ. Varnava v. Turkey (Applications nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 and 16073/90), ημερ. 18/9/2009 παρά. 184), έκρινε ότι η προσέγγιση του πρωτόδικου Δικαστηρίου αποδυναμώνει την ίδια τη λειτουργία της διαδικαστικής υποχρέωσης του Άρθρου 2 της ΕΣΔΑ, η οποία επιβάλλει τη διενέργεια δέουσας και αποτελεσματικής έρευνας προς διακρίβωση των συνθηκών θανάτου ή εξαφάνισης προσώπου, ιδίως όταν ο θάνατος ή η εξαφάνιση επήλθε υπό συνθήκες ύποπτες. Περαιτέρω, το Ανώτατο Δικαστήριο τόνισε ότι η κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου, ότι η δημιουργία της υποχρέωσης του κράτους να διερευνήσει τις συνθήκες εξαφάνισης συγκεκριμένου προσώπου προϋποθέτει την ανεύρεση της σορού του, επί της ουσίας οδηγεί σε αποστέρηση των εξαφανισθέντων από την ιδιότητα αυτοτελώς προστατευόμενης κατηγορίας θυμάτων, κάτι το οποίο αντιστρατεύεται τον σκοπό και το πνεύμα του Άρθρου 2 της ΕΣΔΑ.
Β. Κατά πόσο η εξαφάνιση των αγνοούμενων προσώπων ενέπιπτε στον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας
Αποτέλεσε βάση της απόρριψης της αγωγής, η κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου ότι δεν μπορούσε να στοιχειοθετηθεί ευθύνη της Κυπριακής Δημοκρατίας, δυνάμει του Άρθρου 2 της ΕΣΔΑ, καθότι «την τελευταία στιγμή πριν την εξαφάνιση των […] των αγνοουμένων, η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είχε τον έλεγχο ή τη φύλαξη τους ή την ευθύνη τους εφόσον το συμβάν της απαγωγής των συγγενών των αγνοουμένων εκτυλίχθηκε ενόσω επικρατούσαν συνθήκες πολέμου[1]…». Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου είναι εσφαλμένη για τους εξής λόγους. Πρώτον, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΑΔ, η εξαφάνιση προσώπου σε συνθήκες ύποπτες πρέπει να διερευνάται από το κράτος στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγεται το εξαφανισθέν πρόσωπο. Στην προκειμένη περίπτωση οι αγνοούμενοι συγγενείς των Εφεσειόντων ήταν άτομα υπαγόμενα στη δικαιοδοσία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Δεύτερον, στην υπό εξέταση περίπτωση, τα πραγματικά περιστατικά αναδεικνύουν ξεκάθαρα την εξαφάνιση/απαγωγή, άοπλων Ελληνοκυπρίων πολιτών της Κυπριακής Δημοκρατίας και όχι στρατιωτικών, οι οποίοι αποσπάστηκαν βιαίως, από άλλους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας, Τουρκοκύπριους, συγχωριανούς τους, μη μέλη οποιασδήποτε στρατιωτικής παράταξης «οι οποίοι, έδρασαν εν μέσω μιας έκρυθμης κατάστασης, ήτοι κατά τη δεύτερη φάση της Τουρκικής εισβολής του 1974, και όχι στο πλαίσιο του πεδίου της μάχης ή πολεμικών επιχειρήσεων ως στρατιώτες».
Γ. Η διεξαγωγή έρευνας από μέρους της ΔΕΑ δεν ισοδυναμεί με την εκτέλεση της υποχρέωσης που απορρέει από το Άρθρο 2 της ΕΣΔΑ
Σύμφωνα με το Ανώτατο Δικαστήριο, η διαφοροποίηση των γεγονότων της παρούσας υπόθεσης σε σχέση με άλλες υποθέσεις αγνοουμένων που ανάγονται στα γεγονότα της τουρκικής εισβολής του 1974, θεμελιώνει αυξημένη υποχρέωση των αρμοδίων αρχών για τη διεξαγωγή εξειδικευμένης και εντατικής διερεύνησης, περιλαμβανόμενης της αναζήτησης τυχόν ποινικών ευθυνών σε εσωτερικό επίπεδο προς διασφάλιση της αποτελεσματικής απονομής της δικαιοσύνης σ’ ένα κράτος δικαίου. Το Ανώτατο Δικαστήριο, έκρινε ότι η προσέγγιση των αρμοδίων αρχών, κατά την οποία η παρούσα υπόθεση αντιμετωπίστηκε εντός του ίδιου πλαισίου με τις λοιπές υποθέσεις αγνοουμένων (π.χ. καταρτισμός φακέλων και περιορισμένη διερεύνηση από μέρους της ΔΕΑ), καταδεικνύει ότι δεν επιτελέσθηκε η δέουσα και αποτελεσματική έρευνα που επιβάλλει το Άρθρο 2 της ΕΣΔΑ.
Δ. Λανθασμένη κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου αναφορικά με το Άρθρο 3 της ΕΣΔΑ
Το Ανώτατο Δικαστήριο διαφώνησε και με την κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου για μη παράβαση του Άρθρου 3 της ΕΣΔΑ από την Κυπριακή Δημοκρατία. Ειδικότερα, το Ανώτατο Δικαστήριο αναφέρθηκε στο Άρθρο 3 της ΕΣΔΑ, αναφέροντας ότι αυτό δεν επιβάλλει μόνο αρνητική υποχρέωση αποχής από βασανιστήρια αλλά και θετική υποχρέωση λήψης μέτρων πρόληψης και διερεύνησης κάθε μορφής απάνθρωπης και εξευτελιστικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με το Ανώτατο Δικαστήριο, στην περίπτωση εξαφάνισης προσώπου, συντρέχει απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση των οικείων του όταν το κράτος δεν απαντά προσηκόντως στο αίτημα τους για πληροφόρηση, με αποτέλεσμα να φέρουν αυτοί το βάρος διερεύνησης των συνθηκών εξαφάνισης του θύματος (βλ. Varnava and Others ν. Turkey (Applications nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 and 16073/90, 18/9/2009- παρ. 200). Συνεπώς, το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι οι αρχές της Κυπριακής Δημοκρατίας παραβίασαν το Άρθρο 3 της ΕΣΔΑ στη βάση του ότι «Η αποτυχία του Κράτους να διερευνήσει αποτελεσματικά και εντός ευλόγου χρόνου την τύχη των αγνοούμενων συγγενών των Εφεσειόντων στέρησε στους τελευταίους, επί δεκαετίες, τη δυνατότητα γνώσης της αλήθειας και τους εγκλώβισε σε μία διαρκή κατάσταση αγωνίας και ψυχικής ταλαιπωρίας».
Κατάληξη
Υπό το πρίσμα του συνόλου των ανωτέρω, το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία επέδειξε ουσιώδη αδράνεια κατά την εκπλήρωση της διαδικαστικής υποχρέωσης που είχε δυνάμει του Άρθρου 2 της ΕΣΔΑ, και συνεπώς, η απαιτούμενη αποτελεσματικότητα της διερεύνησης παρέμεινε ανεκπλήρωτη. Η απόφαση εδραιώνει τρεις θεμελιώδεις αρχές. Πρώτον, η διαδικαστική υποχρέωση ενεργοποιείται αυτομάτως με την εξαφάνιση υπό επικίνδυνες συνθήκες, ανεξαρτήτως εντοπισμού λειψάνων. Δεύτερον, η ανθρωπιστική δράση μέσω της ΔΕΑ δεν υποκαθιστά την απαιτούμενη ποινικά προσανατολισμένη έρευνα, και τρίτον, ούτε πολιτικές σκοπιμότητες ούτε πρακτικές δυσχέρειες αποτελούν νόμιμη δικαιολογία για την παράλειψη εκπλήρωσής της.
[1] Το Άρθρο 2 δεν επιδέχεται καμία εξαίρεση «εκτός από την περίπτωση θανάτου ως συνέπεια νόμιμων πολεμικών πράξεων».